حلقه های مفقوده قصه و تصویر در کتاب کودکان

فرزانه باقریان– تاریخ فرهنگ و هنر ایران، آمیزه‌ای شگرف از روح مردم این سرزمین با فرهنگ زادبوم خود است. تلألو این آمیزه را می‌توان در بناهای تاریخی و نقاشی‌های دیواری دید، از نمونه‌های برجسته آن عمارت چهل‌ستون شهر اصفهان است که وقایع تاریخی را روایت می‌کنند.

حلقه های مفقوده قصه و تصویر در کتاب کودکان

حتی بسیار پیش‌تر از آن یعنی حدود دوهزار سال پیش کتاب‌های دینی برای درک بهتر مردم از محتوا و مقصود آن‌ها تصویرگری می‌شدند (دوران ساسانیان ) ولی به دلیل بی‌توجهی و عدم   پیگیری، کشور ایران فقط محل روی دادن این جرقه شد و آتش اصلی به کشورهایی چون چین سرایت کرد و هنر تصویرگری کتاب چین با کمک آن به اوج اعتلاء و زیبایی رسید، منتهی چرا با وجود این پیش‌زمینه چندین هزار ساله در نقاشی و تصویرگری جای آثار متعلق به کودکان تقریباً دیده نمی‌شود؟ علت این امر را نیز می‌توان در عدم توجه تاریخی به نقاشی عامه‌پسند و به ویژه نقاشی کودکانه جستجو کرد و نیز به دلیل دوران طولانی، هرج و مرج‌ها در ایران تنها به مصرف نقاشی‌های تصنعی و لوکس درباری می‌رسید و بدین ترتیب از تصویرگری برای عموم غفلت می‌شد.

منتهی خوشبختانه عدم ترویج عمومی امکانات تصویرگری، باعث نشد که فرهنگ عامه از قصه‌های کودکانه غفلت کند. ادبیات عامه و قصه‌های کودکانه با تنها ابزاری که در دست بود، یعنی زبان سینه به سینه منتقل شده است تا به امروز به دست ما رسیده است.

این میراث شفاهی بهترین منبع برای تولید و چاپ آثار کودکان این سرزمین است، منتهی برای موفقیت بیشتر در این امر باید حتماً علاقه‌ و سلیقه کودک را مورد توجه قرار داد، در غیر این صورت با وجود صرف هزینه و وقت تنها نتیجه به دست آمده بی‌علاقه شدن هرچه بیشتر کودک به کتابخوانی است. امری که باعث می‌شود کودک بازی‌های کامپیوتری همچون پلی‌استیشن را جایگزین کتاب قصه نماید. از عوامل مؤثر برای جذب کودک به کتابخوانی انتخاب صحیح قصه و تصاویر آن است. تصویری که پل ارتباطی کودک با متن قصه می‌باشد. حتی برخی ناشران قصه‌ای بدون متن را ارائه می‌دهند که کودک فقط با دنبال کردن تصاویر به قصه پنهان آن پی می‌برند.

برای جذب کردن تصاویر از رنگ‌های تند و گرم استفاده می‌نمایند که مشاهده کردن آن‌ها به کودک احساس سرزندگی و شادابی می‌دهد. اما استفاده زیاد و کنترل نشده از رنگ‌های سرد همچون رنگ خاکستری روح کودک را افسرده می‌سازد. بارها ثابت شده است که کتاب دارای تصاویر جذاب حتی باعث می‌شود که کودک چندین بار به طور خودانگیخته، کتاب را ورق بزند و از بزرگترها نیز بخواهد متن را چندین بار برای آنها بخوانند. از این گذشته یک کتاب قصه خوب از عوامل اصلی گسترش دایره لغات کودک است، چون یادگیری کلمه با دیدن شکل مکتوب آن بهتر و راحت‌تر از شنیدن همان کلمه از زبان یک شخصیت کارتونی است برای رسیدن به این هدف یعنی گسترش کتابخوانی کودکان باید معضلات کتاب کودک برطرف شود. برخی صاحب نظران معتقدند  برای رسیدن به جایگاهی برتر در حوزه تصویرگری آثار کودک، باید فعالیت آن در کشور تخصصی شود. مثلاً بسیاری از ناشران کودک فعالیت‌های وسیعی نیز در زمینه چاپ آثار بزرگسالان دارند که باعث می‌شود از توجه و وقت آنان برای کودکان به مقدار زیادی کاسته شود.

در حالی که ناشر متخصص کودک دقت و توجه بیشتری برای اعتلا دادن به کار کودک خواهد داشت.این نکته ما را وادار به نگاهی مجدد به آثار ناشران برتر جهان می‌کند. به عنوان نمونه می‌بینیم که ناشران و تصویرگران آثار نویسندگان معروف کودک همچون رولد دال، سنت اگزوپری، هانس کریستین اندرسن، برادران گریم، .کی.رولینگ و … چنان تصاویر با احساس و گویایی برای قصه‌ها، برمی‌گزینند که خود نویسنده هم تصویری بهتر از آن برای داستان خود مجسم نمی‌کند. بنابراین باید پیش از این فعالیت هنری، برای کودکان ارج نهاد تا هم غفلت تاریخی جبران شود و هم بتوان با غول‌های تصویرسازی چون ژاپن و امریکا رقابت کرد. ژاپن و امریکا با درک تأثیر قدرت باور نکردنی تصویر بر ذهن کودک به معرفی مستقیم فرهنگ و اندیشه خود به کودکان جهان پرداخته‌اند. از شرکت‌های عظیمی که این مهم را بر عهده گرفته‌اند شرکت معروف انیمیشن‌سازی والت دیسنی است که داستان‌های عامیانه قدیمی اروپایی مثل سیندرلا و سفیدبرفی و … را تبدیل به شخصیت‌هایی با محبوبیت جاودانه برای کودکان و حتی بزرگسالان ساخت.

مدرس: گرافیک، نقاشی و عکاسی